Czy utrzymanie dwukadencyjności wójtów, burmistrzów i prezydentów miast oznacza samorządowe „tsunami” w 2029 roku? Czy ograniczenie liczby kadencji może wzmocnić lokalną demokrację? A przede wszystkim – jakich zmian potrzebuje dziś polski samorząd? O tych wyzwaniach mówi dr Cezary Trutkowski, Prezes Zarządu Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego, w wywiadzie dla „Rzeczpospolitej” z 22 października 2026 r.

W rozmowie z Wiktorem Ferfeckim Prezes FRDL odnosi się do toczącej się debaty parlamentarnej dotyczącej zniesienia ograniczenia liczby kadencji wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Podkreśla, że choć dwukadencyjność nie jest rozwiązaniem idealnym z punktu widzenia zasad samorządności, w obecnych warunkach ustrojowych może stanowić istotną przeciwwagę dla nadmiernej koncentracji władzy na poziomie lokalnym.

Zdaniem dr Cezarego Trutkowskiego zasadniczy problem polskiego samorządu nie sprowadza się jednak do długości sprawowania funkcji przez lokalnych włodarzy. Jest nim przede wszystkim narastająca nierównowaga pomiędzy silną pozycją organów wykonawczych a ograniczoną sprawczością rad gmin oraz niewystarczającym udziałem mieszkańców w podejmowaniu decyzji dotyczących ich wspólnot.

Badania FRDL wskazują na deficyty lokalnej demokracji

W wywiadzie Prezes FRDL przywołuje wyniki badań prowadzonych przez Fundację, które pokazują skalę wyzwań stojących przed polskim samorządem. Zwraca uwagę na słabą pozycję rad gmin, ograniczone możliwości realnego wpływania przez radnych na politykę lokalną oraz wyraźną dominację organów wykonawczych.

Niepokojącym zjawiskiem jest również malejąca konkurencyjność wyborów samorządowych. W 2024 roku aż w 412 gminach o stanowisko wójta, burmistrza lub prezydenta miasta ubiegał się tylko jeden kandydat. Ponadto 3330 radnych uzyskało mandat bez głosowania z powodu braku kontrkandydatów.

Jak wskazuje Prezes FRDL, problem ten wiąże się nie tylko z konstrukcją systemu samorządowego, lecz także ze słabością kapitału obywatelskiego i ograniczonym poczuciem sprawczości mieszkańców. Badania Fundacji pokazują, że silna dominacja lokalnego włodarza może osłabiać zainteresowanie obywateli sprawami publicznymi.

Jednocześnie tegoroczne ogólnopolskie badanie FRDL wskazuje, że 60 proc. dorosłych Polaków opowiada się za utrzymaniem lub zaostrzeniem ograniczenia liczby kadencji, podczas gdy całkowitego zniesienia limitu chce 18 proc. badanych.

Czy zmiany w 2029 roku zagrożą ciągłości działania gmin?

Jednym z ważnych wątków rozmowy jest perspektywa wyborów samorządowych w 2029 roku. Według przywołanych w wywiadzie szacunków utrzymanie dwukadencyjności może oznaczać konieczność wymiany włodarzy nawet w około 1,6 tys. gmin.

Dr Cezary Trutkowski podważa jednak argument, że tak znacząca zmiana personalna musi zagrozić stabilności samorządów lub realizacji lokalnych inwestycji.

„Jeśli odejście jednej osoby ma zagrozić inwestycjom, jest to najlepszy dowód, że system jest chory” – podkreśla Prezes FRDL.

W jego ocenie ciągłość funkcjonowania samorządu powinna być zapewniana przez trwałe instytucje, profesjonalną administrację oraz odpowiednio ukształtowany podział kompetencji, a nie zależeć od wieloletniego sprawowania funkcji przez jedną osobę.

Potrzebna jest kompleksowa reforma ustroju samorządowego

Prezes FRDL podkreśla, że dyskusja o dwukadencyjności powinna stać się punktem wyjścia do znacznie szerszej debaty nad przyszłością polskiej samorządności. Wskazuje na potrzebę kompleksowego przeglądu ustroju samorządu terytorialnego, wzmocnienia pozycji rad, zwiększenia kolegialności podejmowania decyzji oraz stworzenia skuteczniejszych mechanizmów uczestnictwa mieszkańców w życiu publicznym.

Zwraca również uwagę, że obecny model ustrojowy powstawał w zupełnie innych warunkach społecznych, demograficznych i technologicznych. Współczesne wyzwania, w tym depopulacja wielu gmin, zagrożenia bezpieczeństwa i zmieniające się potrzeby społeczności lokalnych, wymagają nowego spojrzenia na sposób funkcjonowania samorządów.

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego od lat prowadzi badania i inicjuje debatę nad rozwiązaniami służącymi wzmacnianiu demokracji lokalnej. W listopadzie, podczas Krajowego Kongresu Przewodniczących Rad Gmin, Powiatów i Sejmików Województw w Krakowie, Fundacja zaprezentuje kolejne wyniki badań dotyczących funkcjonowania organów stanowiących samorządu terytorialnego.

Zapraszamy do lektury całego wywiadu, który stanowi ważny głos w dyskusji o przyszłości polskiej samorządności.

Cały wywiad dostępny w „Rzeczpospolitej”: „Czy w 2029 roku Polsce grozi samorządowe tsunami? Jeśli tak to system jest chory”